Heksenbezem en vliegzalf

Aan het afdak bij mijn wijze-vrouwenhuisje hangt een heksenbezem. Ik heb hem zelf gemaakt van een takkenbos en de steel van een oude beddenpan. Die bezem hangt daar alleen voor de sier, want hij heeft geen betekenis binnen mijn wijze vrouwenpraktijk. Voor andere heksen is dat anders. Velen gebruiken hun bezem wel degelijk voor rituelen en magische handelingen. Wil jij weten waar de connectie tussen de heks en de takkenbezem vandaan komt en een bezem kunt gebruiken voor je rituelen? Lees dan snel verder.

Geschatte leestijd: 9 minuten

Inhoudsopgave

• Heksenbezem en vliegzalf
• Waarom de heksenbezem en de heks met elkaar verbonden zijn
• Vliegzalf
  • Vliegzalf en heksenprocessen
• Heksenbezems in cultuur, volksverhalen en bijgeloof
  • Heksenbezems in bomen
  • Een volksverhaal over heksenbezems
  • De heksenbezem als beschermer tegen onheil
  • De heksenbezem en het huwelijk
• Ander bijgeloof over heksenbezems
• Hoe gebruik je een heksenbezem?
• Hoe maak je zelf een magische heksenbezem?
• De heksenbezem in moderne hekserij

Waarom de heksenbezem en de heks met elkaar verbonden zijn

Hekserij en de heksenbezem zijn al eeuwenlang met elkaar verbonden. Lang geleden geloofden mensen dat heksen van de duivel leerden hoe ze konden vliegen. Op die manier zorgde de duivel er volgens overleveringen voor dat heksen hem gemakkelijk konden bezoeken. Tijdens die bezoeken, zo beweerde men, vierden de heksen losbandige feesten en hadden ze seks met de duivel. Ook nu zijn er nog veel heksen die een bezem gebruiken, al is vliegen op een bezem natuurlijk onmogelijk.

Vliegzalf

Vroeger gingen verhalen rond dat heksen niet zomaar konden opstijgen op een heksenbezem. Ze hadden daar zogenaamde ‘vliegzalf’ voor nodig. Het recept van deze zalf zou afkomstig zijn van de duivel.

Vliegzalf, ook wel Datura genoemd, was een zeer sterk werkende substantie. Er waren giftige planten zoals bilzekruid, scheerling en doornappel in verwerkt. Het verhaal deed de ronde dat de heksen het vet van baby’s en peuters als basis gebruikten. Dat was de reden waarom mensen doodsbang waren dat een heks hun kinderen zou doden. Vroedvrouwen die bij de bevalling van doodgeboren baby’s aanwezig waren, liepen het risico om als heks vervolgd te worden. Meer dan eens belandde een vroedvrouw aan de galg of op de brandstapel.

Vliegzalf en heksenprocessen

Veel gearresteerde ‘heksen’ bevestigden dat zij konden vliegen, al dan niet met gebruik van hulpmiddelen. In 1659 beweerde Thomas Looten uit Belle dat de duivel hem een groene zalf gegeven had waarmee hij kon vliegen. Anderen verklaarden dat vliegen absoluut mogelijk was, maar alleen als ze vliegzalf gebruikten.

Heksen smeerden de zalf volgens de beschuldigden op de steel van een heksenbezem. Daarna nam de heks er naakt op plaats. Op die manier kon het lichaam de stoffen uit de zalf gemakkelijk opnemen. Er zijn tal van mensen veroordeeld en gedood na het vermeende gebruik van vliegzalf. Zij zouden het vet van kleine kinderen in hun zalf verwerkt hebben. Bewijs werd uiteraard nooit geleverd. Dat was ook niet nodig. Een bekentenis van de vermeende heks was genoeg voor een doodvonnis, waarop executie volgde.

Heksenbezems in cultuur, volksverhalen en bijgeloof

Al eeuwenlang schrijft men wereldwijd magische krachten toe aan de heksenbezem. Vaak hebben die magische eigenschappen een link met afweren, reinigen en schoonmaken. In het oude China was er een godin die met behulp van haar bezem wolken en regen verjoeg. Op schepen werd soms een bezem aan de mast gehangen. Die stond symbool stond voor het schoonvegen van de wateren, ofwel het verslaan van vijandelijke schepen.

Heksenbezems in bomen

In sommige bomen, met name in de berk, zie je soms een woekering van kleine takken. Deze woekering lijkt een beetje op een bezem. Daarom heeft hij de naam heksenbezem gekregen. Vroeger brachten mensen deze vergroeiingen in bomen in verband met hekserij, boze geesten en spoken.

De heksenbezem in een boom is geen parasiet, zoals vaak wordt gedacht. Het is een misvorming, veroorzaakt door schimmels (berk) of fytoplasma (appelboom). Vele scheuten groeien vanuit één enkel punt en dit kan jaren doorgaan, Zo ontstaat een volle takkenbos die op een vogelnest of op de bezem van een heks lijkt.

Doordat de schimmel zich via de sapstroom door een boom verspreidt zitten er meestal meerdere heksenbezems in één boom. De bladeren van een heksenbezem maken sporen aan die andere bomen in de buurt besmetten. De berk met heksenbezem op de foto hieronder staat vlak bij mijn huis in het bos.

De heksenbezem als beschermer tegen onheil

De heksenbezem wordt in verschillende culturen gebruikt om boze geesten te verdrijven. Bij de Marrons (gevluchte Afrikaanse slaven) en in Suriname (Winti) verdrijft een medicijnman boze geesten met dans en een magische bezem die obia genoemd wordt.

In Europa werd aangeraden om een heksenbezem bij de hoofdingang van het huis te plaatsen. Deze bezem moest met de takkenbos omhoog staan. Zette je zo’n bezem naast de deur, dan dachten heksen dat er in jouw huis ook een heks woonde. Zo kon je heksen en kwade toverij afweren, want heksen deden elkaar geen kwaad.

Volgens een ander volksgeloof moest je de bezem juist met de takkenbos omlaag neerzetten. Je hoefde de bezem enkel bij afwezigheid schuin tegen de gevel van je huis te plaatsen. Wilde je heksen en boze geesten afweren, dan moest je de bezem dwars voor de voordeur zetten of hem in de schoorsteen steken.

Naast heksenbezems naast de deur tekenden mensen ook wel bezems op de muur. Die waren niet alleen bedoeld om heksen of het kwaad af te weren. Je kon er ook nog mee voorkomen dat de bliksem zou inslaan. Zo’n getekende bezem heette ‘weerbezem’ of ‘donderbezem’. Dit gebruik is vermoedelijk verbonden met de Germaanse dondergod Donar. Soms kom je donderbezems tegen op oude stadsmuren.

Bij het voltrekken van huwelijken was het in Groot Brittannië in bepaalde kringen de gewoonte dat het pasgetrouwde stel over een bezem het huis in sprong. Dit was bedoeld om vruchtbaarheid en voorspoed aan te trekken.

In het zuiden van de Verenigde Staten was in de tijd van de slavernij een soortgelijk gebruik bekend. Trouwbeloften tussen slaven werden in die tijd niet erkend. Daarom sprong het paar tijdens een alternatieve ceremonie over een bezem. Dit bezegelde hun verbintenis en symboliseerde een nieuw begin samen.

In delen van Nederland zei men dat je ‘over de bezem getrouwd’ was, als je op onwettige wijze samenwoonde.

Ander bijgeloof over heksenbezems

• Neem nooit een gebruikte bezem mee naar een nieuwe woning, want dan roep je ongeluk over je af.
• Een nieuwe bezem in een nieuw huis trekt juist geluk aan.
• Over een omgevallen bezem heen stappen brengt ongeluk.
• Leen nooit een bezem (uit), want daarmee trek je het kwaad aan.
• Koop geen bezem in de maand mei, want dan zal je je vrienden verliezen.
• Gebruik een bezem altijd eerst binnenshuis en daarna pas buiten, anders verdwijnt je geluk samen met het stof dat je opveegt.
• Veeg geen meubels schoon met een bezem, want dan word je getroffen door ziekte.

Hoe maak je zelf een magische heksenbezem?

De bezem van een West-Europese heks is bij voorkeur gemaakt van berkentakken, vanwege de reinigende werking van deze boom. Vroeger vervaardigde ambachtslieden bezems van brem of heide. Het maken van bezems was zwaar werk dat slecht betaalde.

Een heks maakt een bezem bij voorkeur zelf, omdat ze er zo haar eigen energie in steekt. De takkenbos van een nieuwe heksenbezem heeft ongeveer twee jaar nodig om helemaal te drogen. Je kunt hier berkentakken voor verzamelen en een mooie stok die als steel dient. Zie je het niet zitten om zelf een bezem te maken? Kijk dan bij tuincentra, waar vaak berkenbezems te koop zijn. Je kunt er alsnog je eigen energie in steken door een ritueel uit te voeren waarbij je jezelf met de bezem verbindt.

Oost-Europese Roma-heksen gebruiken ook bezems tijdens hun magische rituelen. Dat zijn alleen geen berkenbezems maar strobezems, die een andere kleur en vorm hebben (zie bovenstaande foto). Zij steken bijvoorbeeld een bezem in brand tijdens hun “Sanziene” ritueel (midzomer).

In mijn eigen traditie, die ook Oost-Europese invloeden heeft, gebruiken we de heksenbezem niet.  

De heksenbezem in moderne hekserij

Het mag duidelijk zijn dat de heksenbezem onlosmakelijk is verbonden met de heks, zowel in het heden als in het verleden. En al kunnen heksen in hun fysieke vorm niet vliegen, tijdens rituelen waarbij ze hun fysieke lichaam ‘verlaten’ doen ze dat wel degelijk. Hier kan vliegzalf bij helpen, al is dat niet zonder gevaar. De oudst bekende recepten bevatten dodelijk giftige planten. Het goede nieuws is dat er ook mildere vormen van vliegzalf bestaan, die je redelijk veilig kunt gebruiken. Een heksenbezem kan een symbolische bijdrage leveren aan ‘vliegrituelen’, waarbij je uit je lichaam treedt en openbaringen of visioenen krijgt.

---